Inhoudsredactie Geschiedenis: Goud kan niet roesten

Voor een opdracht van de inhoudsredactie Geschiedenis heb ik dit artikel over de Gouden Eeuw geschreven. De redactie richtte zich op de geschiedenis van Nederland. Er kon gekozen worden uit drie boeken die ieder over een ander tijdperk uit de Nederlandse geschiedenis gaan. Mijn artikel is geschreven naar aanleiding van het boek “Gouden Eeuw: Het raadsel van de republiek” van Maarten Prak.

Maarten Prak - Gouden Eeuw

In het artikel betoog ik dat het meest opvallende kenmerk van Nederland niet de kaas, de klompen of de wiet zijn, maar de verscheidenheid. In culturen, in geloof en in andere aspecten. Daarbij verwijs ik veel naar het boek van Prak en de periode van de Gouden Eeuw.


Goud kan niet roesten – Welke invloed heeft de Gouden Eeuw achtergelaten in Nederland?

Als je Nederlanders vraagt wat hun identiteit nu werkelijk is, zal het eerst opkomende probleem zijn dat er teveel antwoorden zijn. Teveel groepen en individuen die elkaar wel grotendeels accepteren en respecteren, maar toch anders zijn. Eigenlijk is dat juist wat onze identiteit nu vormt en dat ook al deed in de 17e, ‘Gouden Eeuw’: de verdeeldheid. Of liever gezegd: de verscheidenheid.

Die verscheidenheid had verschillende oorzaken en gevolgen. De Nederlanders waren, relatief tot veel andere Europese landen, tolerant tegenover buitenlanders en zelfs tegenover andersdenkenden. Maarten Prak geeft in zijn boek “Gouden Eeuw, het raadsel van de Republiek” aan dat we die tolerantie niet te absoluut moeten zien. Zo blijkt dat variaties op het ‘officiële’ protestantse geloof slecht getolereerd werden en ook Joden mochten bijvoorbeeld geen lid worden van de gilden. Je moest lid worden van het desbetreffende gilde om een ‘echt’ vak, zoals timmerman, uit te kunnen oefenen. Toch werd bijvoorbeeld de uitoefening van het katholieke geloof grotendeels getolereerd en trokken er massa’s buitenlanders ons land in. In vergelijking met veel andere landen uit die tijd was Nederland namelijk in het algemeen erg vriendelijk voor nieuwkomers. Al verschilde dat wel enigszins per stad.

Deels komt deze tolerantie voort uit de afhankelijkheid van internationale handel. Deels omdat er destijds veel verschillende provincies, verschillende geloven, verschillende achtergronden en talen bestonden binnen de Noordelijke provincies, zoals het samenwerkingsverband vaak werd genoemd. Hierdoor móest de macht wel verdeeld worden en kwamen de ‘landelijke’ beslissingen die buiten oorlogstijd genomen werden altijd uit op compromissen.

Nog steeds staat Nederland bekend om zijn tolerantie. Wat betreft ons beleid omtrent onder andere softdrugs, seksuele vrijheid en het homohuwelijk zijn wij zeker vooruitstrevend te noemen. Ook staat ons land bekend om zijn compromisbeleid, ook wel het ‘poldermodel’ genoemd. Bij ons regeert er nooit slechts één partij en in de volksvertegenwoordiging komen veel kleine partijen voor. Daarnaast wordt er rekening gehouden met allerlei organen zoals vakbonden en milieuorganisaties.

We gaan weer even terug in de tijd. In de 16e eeuw waren de Nederlanden onderdeel van het Spaanse Habsburgse rijk. In 1500 werd Keizer Karel V geboren in Gent. Hij groeide op in de Nederlanden. Toen hij afstand deed van de troon in 1556 werd hij opgevolgd door zijn zoon Filips II. In tegenstelling tot zijn vader was Filips II vooral geïnteresseerd in Spanje en er vonden op meerdere Habsburgse gebieden oorlogen plaats. Dit vergrote de kansen voor de Nederlanders toen zij zich onder leiding van Willem van Oranje probeerden los te maken van Spanje. Daarnaast hief de hertog van Alva, die namens Filips II de Nederlanden regeerde, zoveel belasting dat het kwaad bloed zette bij velen. Tijdens de 80-jarige oorlog (1568-1648), ook wel de Nederlandse Opstand genoemd, hadden de provincies elkaar hard nodig. Ze waren nooit samen een eenheid geweest, maar om een tegenstander als de Spanjaarden te verslaan was samenwerking noodzakelijk. Hoewel het meeste geld uit Holland kwam, had dit gewest het nooit alleen gered.

Overigens deden lang niet alle provincies vanaf het begin mee. Veel steden besloten zelf in de loop der tijd of zich aan de kant van de Habsburgers of die van de opstandelingen schaarden. Er ontstonden twee ‘groepen’. De eerste steunde het Spaanse gezag en de tweede, samengevoegd door middel van de Unie van Utrecht, werd aangestuurd door de opstandige provincies. Toen de Unie van Utrecht door Willem van Oranje werd ondertekend, wordt dit gezien als het begin van de Verenigde Provinciën. Dit het begin van een samenwerking die in de loop der tijd uiteindelijk tot één land zou leiden.

Ondanks dat Nederland tegenwoordig één land is, kennen een aantal provincies nog steeds kenmerkende eigenschappen en rechten. Dat is het duidelijkst te merken in de provincie Friesland. Zo is het Fries een officiële taal en heet de provincie officieel Fryslân. Dat is ook de naam die in overheidsdocumenten wordt gehanteerd. Daarnaast worden er in Nederland vele dialecten erkend en zijn veel mensen zich bewust van de geschiedenis van hun provincie.

Een van de bekendste aspecten van Nederland in de Gouden Eeuw is de handelsgeest. Wat betreft rijkdom behoorden we tot de top van de wereld op dat moment. De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), die in 1602 werd opgericht, heeft het wellicht op humaan niveau niet zo goed gedaan vanwege het grote aantal overledenen onderweg en op bestemmingen en de onderdrukkingen in bijvoorbeeld Indonesië. Maar economisch gezien is het een van vaderlands succesvolste ondernemingen. Zo had de VOC destijds een monopolie op specerijen. Ook werd in 1609 de Amsterdamse Beurs opgericht, zorgde ervoor dat Amsterdam het centrum van de Europese handel werd.

Een vergelijkbaar succes zie je terug in de ‘mainports’ van vandaag. De Rotterdamse haven is nog steeds een van de grootste havens ter wereld en vliegveld Schiphol is ook een grote speler, die beiden de functie van Nederland als handelsnatie en doorvoerhaven benadrukken. Daarnaast speelt bijvoorbeeld de Amsterdamse Haven ook een belangrijke rol en huist Nederland enorm veel logistieke ondernemingen. Maar ook ondernemingen als Unilever, Philips en Shell dragen bij aan het imago van Nederland als een handelsnatie.

Voor een klein land hadden we in de 17e eeuw ook enorm veel macht. We hadden veel macht in Azië, waar de VOC handel dreef, en dan voornamelijk in Indonesië. Maar ook in de slavenhandel speelden we een belangrijke rol. En het feit dat we met vele oorlogen meevochten in die tijd zegt ook veel over de militaire kracht die een klein land als Nederland toen bezat. Nederland had koloniën in Brazilië, Nieuw-Nederland (tegenwoordig de staat New York), de Kaapkolonie, het Caraïbisch gebied, de eilanden Ceylon (het tegenwoordige Sri Lanka), Formosa (het tegenwoordige Taiwan) en in de Indonesische archipel ontstond de grootste kolonie, het latere Nederlands-Indië. Die militaire macht is hedendaags niet meer aanwezig, maar we hebben wel veel diplomatieke contacten en bondgenootschappen met veel landen. Ook sturen we nog met regelmaat troepen in internationaal samenwerkingsverband.

In Nederland werden rangen en standen in de Gouden Eeuw vooral bepaald door de rijkdom die iemand bezat en in mindere mate door het dragen van een adellijke titel en dergelijke. Veel adel of aristocratie had haar privileges verkocht aan de steden en er waren er nog maar weinig met land en of macht. Daarnaast was de zieken- en armenzorg erg goed geregeld in ons land. Veelal deden de lokale overheden dit, terwijl het daarvoor vaak door de Katholieke kerk gedaan werd. Maar dankzij de reformatie was het katholieke geloof officieel een verboden geloof, dat alleen ondergronds werd gedoogd.

Tegenwoordig staan wij nog steeds bekend om onze goede zorg voor de minderbedeelden. Bijna niemand in Nederland hoeft om te komen van de honger n zelfs onderdak is beschikbaar voor bijna iedereen. We hebben een goed bekend staande gezondheidszorg en veel sociale steun aan bijvoorbeeld invaliden.

Nederlandse architecten zijn wereldwijd bekend. Dat was ook al zo in de Gouden Eeuw. Bekende architecten uit de tijd zijn bijvoorbeeld Jacob van Campen, Lieven de Key, Hendrick de Keyser. Daarnaast waren er op cultureel gebied ook vele schilders, waaronder natuurlijk Rembrandt van Rijn, die in die tijd leefden. Beeldhouwkunst was minder in trek, deels vanwege de reformatie. Tegenwoordig lijkt dit nog steeds, wellicht dankzij de geschiedenis, minder populair dan andere kunstvormen.

Richting het eind van de Gouden Eeuw bleek meer en meer dat andere Europese landen de Republiek aan het inhalen waren. De regenten die het destijds voor het zeggen hadden deden hier weinig aan, wellicht omdat zij al rijkdom bezaten. Nederland bleek zo rond 1710 een enorme staatsschuld te hebben opgebouwd en in 1715 ging de staat dan ook bankroet, want het kon de rente niet meer voldoen aan de obligatiehouders. Na 9 maanden moesten de schuldeisers genoegen nemen met een gedwongen renteverlaging op hun vorderingen. Op alle vlakken ging het toen met Nederland achteruit en zo bleek dat de Republiek duidelijk boven zijn stand had geleefd.

De invloed van de Gouden Eeuw is nog steeds te voelen op vele gronden. Zo is het Koninklijk huis ontstaan uit een Friese tak van de familie van Oranje die een aantal keer al als stadhouder optraden in de Republiek. Daarnaast is onze handelsgeest, onze positie als doorvoerhaven van Europa en zelfs ons sociale stelsel enigszins in die tijd ontstaan. Maar wat heel opvallend is gebleven is toch vooral de verscheidenheid: nog steeds komen er mensen van allerlei geloven en nationaliteiten naar ons land, aangetrokken door de economische situatie, de handel, de denkwijze en de sociale omstandigheden. En ook binnen de ‘echte’ Nederlanders is er een grote verscheidenheid aan meningen, politieke voorkeuren (dus ook partijen) en geloofsovertuigingen. Niet de kaas, niet de klompen, niet de wiet, maar die verscheidenheid tekent Nederland.

About Guido van Spellen

Dichter, schrijver, journalist.
This entry was posted in Afstudeerdossier, Inhoudsredactie Geschiedenis. Bookmark the permalink.

One Response to Inhoudsredactie Geschiedenis: Goud kan niet roesten

  1. Groot artikel! Bedankt voor het delen.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *